Wat is deepfake: definitie en hoe kun je het herkennen?

Wat is deepfake?

Deepfake is een vorm van synthetische media waarbij kunstmatige intelligentie wordt gebruikt om video’s, audio of afbeeldingen zo te manipuleren dat ze bijna niet van echt te onderscheiden zijn. Het woord deepfake is een samenvoeging van deep learning, een vorm van AI, en fake, oftewel nep. Met deze technologie kunnen gezichten, stemmen of andere elementen overtuigend worden vervangen, waardoor nepcontent realistisch lijkt. 

Tegenwoordig komen we deepfakes overal tegen: in socialmediacontent en memes, maar ook in misleidende nieuwsbeelden, fraude en seksueel misbruik via deep nudes.

Hoe werkt deepfake-technologie?

Deepfakes worden gemaakt met kunstmatige intelligentie, vaak via deep learning, een geavanceerde techniek waarmee AI-systemen kunnen leren van grote hoeveelheden beelden, video’s of audio om patronen, gezichtsuitdrukkingen en stemkenmerken te herkennen. Meestal wordt een Generative Adversarial Network (GAN) gebruikt, waarbij twee neurale netwerken tegen elkaar ‘spelen’: het ene netwerk genereert nieuwe media, terwijl het andere probeert te beoordelen of deze nep zijn, waardoor de resultaten steeds realistischer worden.

Een andere veelgebruikte methode is de autoencoder, een neuraal netwerk dat leert om essentiële kenmerken van een afbeelding of video te comprimeren en vervolgens weer te reconstrueren. Hierdoor kan het systeem belangrijke gezichtskenmerken en stemdetails nauwkeurig nabootsen, terwijl ruis en overbodige elementen worden genegeerd. Door deze technieken worden deepfakes steeds overtuigender en zijn ze nauwelijks van echte media te onderscheiden.

Verschillende soorten deepfakes

Deepfakes variëren van beelden en video’s tot audio en tekst. Hieronder bespreken we de belangrijkste typen en hun toepassingen.

Deepfake video’s

Deepfake video’s gebruiken AI om gezichten of hele personen in video’s te vervangen of te manipuleren. Dit kan bijvoorbeeld door ‘face swapping’, waarbij het gezicht van iemand in een video wordt vervangen door dat van een ander, of door ‘face of lip syncing’, waarbij de mondbewegingen van een persoon worden aangepast zodat het lijkt alsof hij of zij iets zegt wat nooit is uitgesproken. Deep fake video’s worden vaak gebruikt voor entertainment, maar ook voor desinformatiecampagnes.

Deepfake foto’s

Deepfake foto’s zijn afbeeldingen die door AI zijn bewerkt of volledig gegenereerd. Een bekend voorbeeld zijn ‘deep nudes’, waarbij bestaande beelden worden gebruikt om nepnaaktfoto’s van iemand te maken. De gevolgen hiervan zijn over het algemeen ingrijpend voor de slachtoffers.

Deepfake audio 

Deepfake audio maakt gebruik van AI om stemmen te repliceren of volledig nieuwe spraak te genereren. Dit staat ook wel bekend als ‘voice cloning’, en kan gebruikt worden om iemand iets te laten zeggen wat hij of zij nooit echt heeft gezegd. 

Deepfake tekst

In bredere zin kan ook AI-gegenereerde tekst onder de deepfake definitie vallen, zeker wanneer deze wordt gebruikt om mensen te misleiden. Deepfake tekst wordt gegenereerd met behulp van slimme software die perfect menselijk klinkende zinnen kan produceren, zoals ChatGPT en andere grote taalmodellen (LLM’s). Hiermee kunnen overtuigende nepartikelen, reviews of e-mails worden gegenereerd die moeilijk van echt te onderscheiden zijn. 

Waar worden deepfakes voor gebruikt?

Deepfakes worden steeds vaker ingezet, zowel positief als negatief. De technologie kan indrukwekkende resultaten leveren, maar tegelijkertijd ook worden misbruikt voor manipulatie, fraude en misleiding. Hieronder bespreken we de belangrijkste toepassingen.

Nepnieuws en desinformatie

Een overtuigende deepfake-video kan worden gebruikt als propaganda om politieke tegenstanders of rivaliserende regeringen zwart te maken. Een bekend deepfake voorbeeld: in 2022, kort na de Russische inval in Oekraïne, verschenen er bijvoorbeeld online deepfakes waarin de Oekraïense president zogenaamd capituleerde.

Hoewel deze video snel als nep werd ontmaskerd, kun je je goed voorstellen hoe schadelijk dit kan zijn zodra de technologie moeilijker te herkennen wordt. Een deepfake kan een politieke tegenstander belasteren, kiezers beïnvloeden of een echt belastende video in twijfel trekken.

Als het detecteren van deepfakes onmogelijk wordt, kan gemanipuleerde media de gevaren van nepnieuws flink versterken en het wantrouwen in de reguliere media vergroten.

Scams en social engineering

Deepfakes kunnen ook worden gebruikt om mensen via phishing en social engineering te misleiden, zodat ze privégegevens delen of geld overmaken. Stel: je krijgt een Facebook‑bericht van een vriend die zogenaamd vastzit in het buitenland en dringend hulp nodig heeft. Misschien bel of app je even via een andere app en kom je erachter dat hun Facebook gehackt is.

Stel nu dat je in plaats van een bericht een overtuigende video van je vriend krijgt. Beeld en geluid lijken echt en je ziet dat je vriend vastzit op een luchthaven zonder genoeg geld voor een ticket naar huis. Veel mensen zouden zonder nadenken geld sturen, terwijl het een deepfake kan zijn.

Dankzij de toenemende verfijning van GAN’s en andere machine learning-technieken, kunnen oplichters binnenkort misschien zulke overtuigende video’s gebruiken om identiteitsdiefstal te plegen en andere scams uit te voeren.

Blackmail

Een van de ernstigste toepassingen van deepfakes is blackmail, vaak in combinatie met sextortion en cyberpesten. Hierbij worden nepvideo’s of deep nudes gebruikt om slachtoffers onder druk te zetten of geld af te persen. Dankzij moderne AI-tools en apps is het tegenwoordig relatief eenvoudig om bestaande foto’s van iemand te bewerken en realistische naaktbeelden te genereren, zonder dat het slachtoffer daar toestemming voor heeft gegeven. De beelden lijken overtuigend echt, waardoor slachtoffers zich vaak machteloos voelen en bang zijn voor schade aan hun reputatie of sociale relaties.

Entertainment 

Niet elke deepfake is schadelijk: de technologie biedt ook veel creatieve mogelijkheden. Een aantal positieve deepfake voorbeelden: historische figuren kunnen in de klas ‘tot leven’ worden gebracht, en mensen kunnen herinneringen aan een overleden familielid op een digitale manier herbeleven. Daarnaast wordt deepfake-technologie gebruikt voor parodieën, socialmediatoepassingen, kunstprojecten en educatieve content, waardoor makers op nieuwe en innovatieve manieren verhalen kunnen vertellen en ervaringen kunnen verrijken.

Hoe kun je een deepfake herkennen?

Als je de deepfake definitie kent, weet je dat het om gemanipuleerde media gaat – toch is een deepfake herkennen in de praktijk niet altijd eenvoudig. Let op deze signalen:

• Onnatuurlijke gezichtsdetails. De plekken waar de deepfake-overlay aansluit kunnen vreemd glad of korrelig lijken. Plotselinge hoofdbewegingen of veranderingen in licht kunnen de onnatuurlijke randen tijdelijk zichtbaar maken.
• Andere fysieke kenmerken. Vergelijk de video met echte beelden van de persoon. Let op handen, haar, lichaamsvorm en andere details die niet goed overeenkomen.
• Bewegingen. Bewegingen van het lichaam of hoofd kunnen stijf of onnatuurlijk ogen, zelfs bij geavanceerde deepfakes. Let ook op het knipperen van de ogen: soms knippert iemand te weinig, te vaak of op onnatuurlijke momenten.
• Stemgeluid. Deepfake audio is vaak minder realistisch dan beeld. Let op stemgeluid dat net anders klinkt dan je gewend bent.
• Achtergrond en licht. Schaduwen, reflecties of objecten die niet synchroon lopen met het hoofdonderwerp kunnen een aanwijzing zijn dat de video is bewerkt.

Hoe bescherm je jezelf tegen deepfakes? 

Helaas is er geen foolproof manier om te voorkomen dat je slachtoffer wordt van een deepfake. De meeste deepfake-software heeft weinig gegevens nodig om realistische nepbeelden of -video’s te maken, en als je actief bent op social media is er al veel persoonlijke informatie beschikbaar (lees ook over: de gevaren van social media). Toch zijn er enkele maatregelen die je kunt nemen om het risico te verkleinen:

• Deel zo weinig mogelijk online. Beperk persoonlijke informatie, foto’s en video’s op social media tot een minimum. Maak je profielen privé en overweeg Facebook te verwijderen en/of andere platforms die het niet zo nauw nemen met gegevensprivacy. Wil je meer handige tips? Lees ons artikel over privacy op social media.
• Controleer onverwachte verzoeken altijd via een tweede kanaal. Ontvang je een bericht waarin iemand geld vraagt of persoonlijke gegevens nodig heeft? Bel of app de persoon via een ander kanaal om te controleren of het klopt. Vooral bij WhatsApp-fraude en Telegram-scams doen oplichters zich vaak voor als iemand die je kent, waardoor een extra controle veel schade kan voorkomen.
• Gebruik sterke, unieke wachtwoorden. Maak sterke wachtwoorden van ten minste 16 tekens en gebruik voor elk account een ander wachtwoord.
• Schakel tweefactorauthenticatie (2FA) in. Dit voegt een extra beveiligingslaag aan je accounts toe.
• Geloof niet alles wat je ziet. Wees je er altijd van bewust dat cybercriminelen kunnen niet alleen foto’s en profielen kunnen misbruiken, maar ook realistische deepfakes kunnen creëren. Blijf kritisch en handel voorzichtig bij verdachte content.
• Gebruik een VPN. Een VPN versleutelt je internetverbinding, beschermt je gegevens tegen hackers en zorgt er zelfs voor dat je veilig op openbare wifi kunt surfen. Functies zoals Threat Protection Pro blokkeren trackers en helpen je online onzichtbaar te blijven.

Door deze tips te volgen, verklein je de kans dat je slachtoffer wordt van deepfakes en andere vormen van online misleiding.

Wat te doen als je slachtoffer bent van een deepfake? 

Als je slachtoffer bent geworden van een deepfake, zijn er een aantal stappen die je direct kunt nemen om jezelf te beschermen en het materiaal te laten verwijderen:

• Bewaar bewijs. Maak screenshots en noteer de URL, datum en het account dat het materiaal heeft geplaatst.
• Meld het bij het platform. Rapporteer de deepfake op social media zoals TikTok, Instagram of X, omdat dit meestal in strijd is met hun richtlijnen.
• Doe aangifte bij de politie. Het verspreiden van deep nudes of ander seksueel materiaal zonder toestemming is strafbaar in Nederland.
• Zoek hulp bij gespecialiseerde organisaties:
  • Slachtofferhulp Nederland: biedt advies, emotionele steun en praktische begeleiding bij het omgaan met digitale misdragingen en online intimidatie.
  • Offlimits: voor praktische hulp en een luisterend oor als je online iets vervelends hebt meegemaakt.

Door deze stappen te volgen, kun je sneller ingrijpen, juridische stappen zetten en steun krijgen bij het verwijderen van schadelijke deepfakes.

Zijn deepfakes strafbaar in Nederland?

Nee, het maken van een deepfake is op zichzelf niet strafbaar. Maar deepfakes kunnen wel onder bestaande wetten vallen en strafbaar zijn wanneer ze worden gebruikt om iemand te schaden of illegale activiteiten te ondersteunen. Bijvoorbeeld:

• Smaad of laster. Wanneer iemand een deepfake gebruikt om iemands reputatie te beschadigen of publiekelijk zwart te maken.
• Seksuele uitbuiting. Het verspreiden van seksueel expliciet materiaal zonder toestemming van de betrokken persoon.
• Kinderpornografie. Deepfakes die seksuele beelden van minderjarigen tonen zijn strafbaar.

Let op: dit is alleen algemene informatie over de wetgeving rondom deepfakes en geen juridisch advies.