Ransomware: wat is het, hoe werkt het en hoe kun je jezelf beschermen

Wat is ransomware?

Ransomware is kwaadaardige software die computers, netwerken of bestanden blokkeert of versleutelt. De aanvallers eisen daarna betaling om de toegang te herstellen. De ransomware betekenis komt van het woord ransom (losgeld): slachtoffers moeten betalen om weer toegang tot hun gegevens te krijgen.

Ransomware wordt vaak verspreid via phishingmails, spam, geïnfecteerde downloads, valse websites of beveiligingslekken in software. Vaak gebruiken aanvallers technieken zoals spoofing om legitiem ogende e-mails of websites te creëren en zo slachtoffers te misleiden. Zodra de malware actief is, kan deze snel grote hoeveelheden bestanden of zelfs volledige systemen vergrendelen.

Let op: ransomware wordt soms een virus genoemd, maar is dat technisch gezien niet. Een virus is een type malware dat zichzelf kan verspreiden door bestanden te infecteren, terwijl ransomware specifiek is ontworpen om toegang tot data te blokkeren en losgeld te eisen.

Hoe werkt een ransomware-aanval?

Om goed te begrijpen wat een ransomware-aanval is, helpt het om te kijken naar hoe zo’n aanval meestal verloopt. Een ransomware-aanval bestaat vaak uit meerdere stappen waarbij cybercriminelen eerst toegang krijgen tot een systeem en daarna bestanden blokkeren of versleutelen.

1. 1.Besmetting van het systeem. De aanval begint meestal wanneer ransomware een computer of netwerk binnenkomt. Dat kan gebeuren via phishingmails met een kwaadaardige bijlage of link, geïnfecteerde websites, schadelijke downloads of misbruik van beveiligingslekken in software.
2. 2.Uitvoering van de malware. Zodra de gebruiker een besmet bestand opent of een kwetsbaarheid wordt misbruikt, wordt de ransomware actief op het systeem. De ransomware verspreidt zich vervolgens verder via het apparaat of netwerk.
3. 3.Versleutelen van bestanden. De ransomware versleutelt vervolgens alle gegevens op het systeem. Documenten, foto’s, databases en andere belangrijke gegevens worden onleesbaar gemaakt met encryptie. Zonder de juiste sleutel zijn deze bestanden niet meer toegankelijk.
4. 4.De losgeldeis. Wanneer het versleutelen is voltooid, tonen de aanvallers bericht (ransom note) op het scherm. Hierin staat dat de bestanden zijn versleuteld en dat er losgeld moet worden betaald om een decryptiesleutel te ontvangen. Vaak vragen criminelen betaling in cryptovaluta zoals Bitcoin, omdat deze transacties moeilijk traceerbaar zijn.
5. 5.Wat gebeurt er daarna? Na de losgeldeis staan slachtoffers voor een moeilijke keuze. Betalen geeft geen garantie dat bestanden echt worden hersteld, en het kan cybercriminaliteit verder stimuleren. Daarom adviseren beveiligingsexperts meestal om systemen te herstellen via back-ups en professionele hulp in te schakelen.

Welke soorten ransomware zijn er?

Er zijn verschillende soorten ransomware, elk met een eigen manier van werken en impact. In dit overzicht bespreken we de belangrijkste types, bekijken we ransomware-voorbeelden en leggen we uit hoe de malware ransomware systemen kan beïnvloeden.

Screen locker

Screen locker ransomware blokkeert het volledige scherm van een apparaat, waardoor het slachtoffer geen toegang meer heeft tot de computer of smartphone. Vaak verschijnt een bericht met de eis om losgeld te betalen om het scherm weer te ontgrendelen. Dit type richt zich vooral op directe verstoring en paniek, maar versleutelt doorgaans geen bestanden.

Encrypting ransomware

Encrypting ransomware, ook wel file-encrypting ransomware genoemd, is de gevaarlijkste en meest voorkomende vorm. Hierbij worden bestanden op het apparaat of netwerk versleuteld met sterke encryptie, waardoor ze ontoegankelijk zijn zonder de juiste sleutel. Cybercriminelen eisen daarna losgeld voor de decryptiesleutel. Bekende ransomware voorbeelden zijn WannaCry en Ryuk. Dit type ransomware kan enorme schade veroorzaken, vooral bij bedrijven, omdat belangrijke documenten en systemen tijdelijk onbruikbaar worden. Encrypting ransomware verspreidt zich vaak via phishingmails, schadelijke downloads of kwetsbaarheden in cybersecurity.

Ransomware as a Service (RaaS)

Ransomware as a Service (RaaS) is een recent en belangrijk fenomeen. Criminelen bieden kant-en-klare ransomware-platforms aan andere aanvallers aan, meestal tegen een deel van het losgeld of via abonnementsmodellen. Deze diensten worden aangeboden op het dark web, via illegale marktplaatsen en fora. RaaS heeft de drempel voor aanvallen verlaagd, omdat minder tecnhisc onderlegde hackers nu ook ransomware-aanvallen kunnen uitvoeren, en bijgedragen aan een sterke toename van ransomware-incidenten wereldwijd. Een bekend voorbeeld van Ransomware as a Service is REvil.

Scareware

Scareware is software die gebruikers bang maakt om geld te betalen, vaak via valse waarschuwingen over virussen of illegale activiteiten. Scareware is geen echte ransomware, omdat het geen bestanden versleutelt of gijzelt. Maar we noemen het hier toch, omdat het hetzelfde kernprincipe gebruikt: slachtoffers onder druk zetten om te betalen, net als bij echte ransomware-aanvallen. Vaak blokkeert scareware echter alleen functies of toont het pop-ups om gebruikers te intimideren en betalingen af te dwingen.

Real-world ransomware-voorbeelden

Ransomware heeft de afgelopen jaren wereldwijd enorme schade aangericht – bij bedrijven, overheidsinstellingen en particulieren – en soms met langdurige gevolgen voor dienstverlening en data‑veiligheid. Een paar voorbeelden van incidenten in Nederland en Europa:

• AkzoNobel (2026). Recentelijk bevestigde het Nederlandse bedrijf AkzoNobel een datalek na een cyberaanval door de Anubis‑ransomwaregroep, waarbij circa 170 GB aan gevoelige data werd gestolen en deels openbaar werd gemaakt op het dark web. Dit incident laat zien dat datalekken vaak hand in hand gaan met ransomware‑activiteiten.
• MediaMarkt (2022). In 2022 werd de Europese tak van elektronicaketen MediaMarkt getroffen door een ransomware‑aanval uitgevoerd door de Hive‑groep. Hierbij werden niet alleen IT‑systemen, maar ook logistieke en magazijnprocessen versleuteld, wat leidde tot tijdelijke sluitingen van winkels en verstoringen in de distributie. De aanvallers eisten een losgeldsom van honderden miljoenen dollars in cryptovaluta om de encryptiesleutels vrij te geven.
• WannaCry (2017). Hoewel dit incident relatief lang geleden plaatsvond, noemen we het hier toch vanwege de enorme wereldwijde impact en de schaal van de schade. De WannaCry encrypting ransomware infecteerde in mei 2017 honderdduizenden computers in meer dan 150 landen. Het maakte gebruik van een kwetsbaarheid in Windows-systemen om bestanden te vergrendelen totdat losgeld werd betaald. Bekende slachtoffers waren onder andere het Britse National Health Service (NHS), wat leidde tot grote verstoringen in de zorg. De totale schade werd wereldwijd geschat op meer dan $4 miljard.

Hoe kun je ransomware-aanvallen voorkomen?

Een ransomware-aanval voorkomen is altijd beter dan achteraf proberen bestanden te herstellen. Hoewel cybercriminelen zich vaak richten op bedrijven, kunnen ook particulieren slachtoffer worden. Met deze tips kun je je systemen beter beschermen tegen ransomware:

• Gebruik betrouwbare anti-malware. Installeer een betrouwbare beveiligingsoplossing die je apparaat actief beschermt. Anti-malwarefuncties zoals Threat Protection Pro™ van NordVPN waarschuwen voor schadelijke websites, blokkeren advertenties, scannen downloads op malware, identificeren bedreigingen en verwijderen deze voordat ze je apparaat kunnen infecteren.
• Verbind veilig met het internet via een VPN. Een VPN kan ransomware niet direct tegenhouden, maar maakt je minder kwetsbaar voor aanvallen. Door je IP-adres te verbergen en je internetverkeer te versleutelen, wordt het voor hackers moeilijker om je te targeten.
• Houd je besturingssysteem en software up-to-date. Installeer altijd de nieuwste updates voor je besturingssysteem en apps. Updates verbeteren niet alleen functionaliteit, maar dichten ook beveiligingslekken die door ransomware misbruikt kunnen worden.
• Maak regelmatig back-ups van je data. Door regelmatig back-ups te maken van belangrijke bestanden kun je bij een ransomware-aanval je gegevens herstellen zonder losgeld te betalen. Bewaar back-ups op een aparte locatie of in de cloud, niet op hetzelfde apparaat.
• Pas op voor phishing. Open geen e-mails van onbekende afzenders en klik niet op verdachte links of bijlagen. Cybercriminelen verspreiden ransomware vaak via phishing en social engineering.
• Vermijd verdachte advertenties en pop-ups. Klik nooit zomaar op online advertenties en accepteer geen pop-ups die je vragen software te installeren of voorwaarden te accepteren. Deze kunnen ransomware of andere malware bevatten.

Deze stappen helpen je om je apparaten en gegevens aanzienlijk veiliger te maken en de kans op een succesvolle ransomware-aanval te verkleinen.

Ik ben slachtoffer van ransomware – wat nu?

Zelfs met goede beveiligingsmaatregelen kan een ransomware-aanval soms toch plaatsvinden. Als je vermoedt dat je apparaat of organisatie is getroffen, is het belangrijk om snel te handelen.

1. 1.Isoleer het geïnfecteerde systeem. Koppel het besmette apparaat onmiddellijk los van het netwerk (wifi, internet en interne netwerken). Zo voorkom je dat de ransomware zich verder verspreidt naar andere apparaten of servers.
2. 2.Betaal geen losgeld. Het betalen van losgeld biedt geen garantie dat je je bestanden terugkrijgt. Bovendien stimuleert het cybercriminelen om nieuwe aanvallen uit te voeren.
3. 3.Meld het incident. Breng zo snel mogelijk je IT‑afdeling of beveiligingsteam op de hoogte. In Nederland kun je een cyberincident ook melden bij de Politie of, voor organisaties en vitale sectoren, bij het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). Meldingen ondersteunen het onderzoek en helpen andere organisaties om zich te wapenen tegen soortgelijke aanvallen.
4. 4.Breng de impact in kaart. Onderzoek welke systemen, bestanden en accounts zijn getroffen. Dit helpt om te bepalen hoe groot de schade is en welke herstelmaatregelen nodig zijn.
5. 5.Controleer meldplicht bij datalekken. Als er mogelijk persoonsgegevens zijn gestolen of gelekt, kan er een meldplicht gelden volgens de AVG. In dat geval moet het incident worden gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens.
6. 6.Herstel data waar mogelijk. Probeer bestanden te herstellen via veilige back-ups die niet door ransomware zijn getroffen. Dit is vaak de snelste en veiligste manier om systemen weer operationeel te krijgen.
7. 7.Verwijder de ransomware en versterk de beveiliging. Verwijder de malware volledig, dicht eventuele beveiligingslekken en update systemen en software. Overweeg daarnaast extra beveiligingsmaatregelen om toekomstige aanvallen te voorkomen.

Snel handelen en de juiste stappen volgen kan de schade van een ransomware-aanval aanzienlijk beperken en helpt om systemen zo veilig mogelijk te herstellen.

Hoe kun je ransomware verwijderen?

Volg de stappen hieronder om ransomware van je systeem te verwijderen. Houd er wel rekening mee dat ransomware verwijderen vaak lastig is. Zelfs als de malware wordt verwijderd, betekent dat niet automatisch dat versleutelde bestanden weer toegankelijk worden. 

• Isoleer het geïnfecteerde apparaat. Koppel het besmette apparaat onmiddellijk los van alle verbindingen, zoals internet, wifi, interne netwerken, externe harde schijven, USB-sticks en cloudopslag. Zo voorkom je dat de ransomware zich verspreidt naar andere apparaten of systemen. Controleer ook of andere verbonden apparaten mogelijk zijn geïnfecteerd.
• Bepaal het type ransomware. Probeer te achterhalen met welk type ransomware je te maken hebt. Dit kan helpen bij het vinden van een mogelijke oplossing of decryptietool. In veel gevallen is het verstandig om een cybersecurityspecialist in te schakelen of een beveiligingstool te gebruiken om de malware te identificeren.
• Verwijder de ransomware van het systeem. Controleer of de ransomware nog actief is. Sommige varianten verwijderen zichzelf nadat bestanden zijn versleuteld, maar andere blijven op het systeem aanwezig. Gebruik betrouwbare anti-malware om de malware te detecteren en te verwijderen. Handmatige verwijdering is mogelijk, maar kan het beste worden uitgevoerd door een IT-professional vanwege de complexiteit.
• Herstel bestanden via back-ups. Als je over recente en schone back-ups beschikt, kun je je systeem herstellen naar een punt vóór de infectie. Controleer eerst of de back-ups zelf niet zijn besmet voordat je ze terugzet.