Catfishing: betekenis, gevaren en hoe bescherm je jezelf ertegen

Wat is catfishing? 

Catfishing is wanneer iemand online een valse identiteit creëert om anderen te misleiden, meestal op social media of datingapps. Een catfish gebruikt gestolen foto’s en verzonnen gegevens (zoals naam, leeftijd, locatie of beroep) om een fictief profiel op te bouwen en zo vertrouwen te winnen, vaak met de bedoeling een romantische relatie te faken of geld af te troggelen. Deze online scam is een goed voorbeeld van de gevaren van social media. Catfishes spelen in op emoties, zoals eenzaamheid en goedgelovigheid, waardoor slachtoffers niet alleen financiële, maar ook veel emotionele schade kunnen oplopen.

Hoe werkt catfishing?

Nu ken je de betekenis van catfishing, maar hoe werkt het in de praktijk? De catfish volgt een aantal stappen, van het creëren van een valse identiteit tot het manipuleren van het slachtoffer voor persoonlijke of financiële voordelen:

1. 1.Creëren van een valse identiteit. De catfish maakt een vals profiel aan met gestolen foto's en nepinformatie om aantrekkelijk te zijn voor het slachtoffer.
2. 2.Opbouwen van vertrouwen en emotionele betrokkenheid. Het slachtoffer wordt benaderd en er ontstaat een online relatie. De catfish toont empathie en zorgt ervoor dat het slachtoffer zich emotioneel investeert, waardoor er een sterke band ontstaat.
3. 3.Eisen om geld of persoonlijke informatie. Na het opbouwen van vertrouwen vraagt de catfish om geld of gevoelige informatie, vaak met de dreiging van een crisis of andere noodsituatie. 
4. 4.Schade aan het slachtoffer. Het slachtoffer kan financieel verlies, emotionele schade of reputatieschade oplopen, afhankelijk van de situatie. In sommige gevallen kan dit zelfs leiden tot cyberstalking, waarbij de catfish het slachtoffer blijft lastigvallen of dreigen, vaak met de bedoeling om verdere controle uit te oefenen.

Let op: niet elke catfish is uit op geld. Hoewel financieel gewin een veelvoorkomend motief is, doen mensen ook aan catfishing om emotionele redenen, zoals eenzaamheid, behoefte aan aandacht of het verlangen naar controle. We bespreken de motieven van catfishes hieronder.

Waarom doen mensen aan catfishing?

Mensen doen aan catfishing om uiteenlopende redenen, variërend van eenzaamheid tot online oplichting. Dit zijn de belangrijkste motieven:

• Eenzaamheid en sociale isolatie. Veel catfishes creëren een vals profiel omdat ze zich alleen voelen en contact met anderen willen. Een valse identiteit voelt voor hen veiliger dan echt persoonlijk contact.
• Financieel gewin. Een veelvoorkomende reden is oplichting. Catfishes proberen geld of gevoelige gegevens te stelen via misleiding en social engineering.
• Wraak of pesten. Sommige mensen catfishen om iemand bewust pijn te doen, te vernederen of te manipuleren.
• Gebrek aan zelfvertrouwen. Je kunt je fictieve ‘persona’ zo verleidelijk maken als je wilt, waardoor mensen zich online zelfverzekerder en aantrekkelijker voelen.
• Romantische of seksuele bevrediging. Catfishing wordt soms ingezet om online aandacht, bevestiging of intieme interacties te krijgen zonder hun eigen identiteit bloot te geven.
• Andere redenen. Ook het experimenteren met identiteit, nieuwsgierigheid of het verlangen om tijdelijk in een ander leven te stappen zijn motieven voor catfishing.

Wie worden het meest door catfishes getarget?

Catfishes richten zich vaak op mensen die emotioneel kwetsbaar zijn of online veel aandacht zoeken, zoals gebruikers van datingapps, jongeren op social media en mensen die een moeilijke periode doormaken. Ook ouderen of mensen met weinig digitale ervaring zijn extra kwetsbaar. Over het algemeen kiezen catfishes slachtoffers die makkelijk van vertrouwen zijn, online veel persoonlijke informatie delen of zich minder bewust zijn van digitale risico's.

Gevaren van catfishing

De gevaren van catfhishing zijn helaas zeer reëel. Catfishing wordt steeds gevaarlijker door de inzet van kunstmatige intelligentie, die realistische nepfoto’s, deepfakes en overtuigende gesprekken mogelijk maakt. Hierdoor zijn nepaccounts moeilijker te herkennen en wordt online oplichting steeds geraffineerder. Bovendien kan catfishing leiden tot de installatie van malware, zoals spyware en adware op je apparaten. Laten we een aantal gevaren van catfishing in detail bespreken:

Identiteitsdiefstal

Catfishes kunnen persoonlijke gegevens stelen en misbruiken om online accounts aan te maken, fraude te plegen of zich volledig voor te doen als het slachtoffer. Dit kan langdurige juridische en financiële problemen veroorzaken. Meer hierover lees je in ons artikel over identiteitsfraude.

Financieel verlies

Veel slachtoffers verliezen geld door directe betalingen, chantage of digitale aanvallen met ransomware. Catfishes gebruiken daarnaast technieken zoals phishing om wachtwoorden of bankgegevens te bemachtigen. Dit kan leiden tot verlies van geld.

Cyberpesten

Catfishes kunnen foto’s, screenshots of gesprekken misbruiken om slachtoffers te intimideren, belachelijk te maken of openbaar te vernederen. Dit soort online intimidatie kan escaleren en grote sociale gevolgen hebben. Lees hier meer over in ons artikel over cyberpesten.

Emotionele schade

Catfishing raakt vaak het diepst op emotioneel vlak. Slachtoffers investeren echte gevoelens in iemand die niet bestaat, wat leidt tot gevoelens van verraad, verdriet en verlies van vertrouwen. Dit soort misleiding sluit nauw aan bij de patronen van datingfraude.

Reputatieschade

Wanneer een catfish persoonlijke foto’s, namen of gegevens misbruikt, kan dat ernstige schade toebrengen aan iemands reputatie. Denk aan bewerkte foto's, valse verhalen of misleidende posts die zich snel verspreiden.

Risico voor fysieke veiligheid

In zeldzame maar gevaarlijke situaties probeert een catfish een ontmoeting te regelen met kwade intenties. Dit kan leiden tot stalking, bedreiging of zelfs fysiek geweld. Het risico neemt toe wanneer iemand persoonlijke adres- of locatiegegevens deelt.

Waar kun je online gecatfisht worden?

Catfishes zijn actief op vrijwel alle plekken waar je online met anderen in contact komt. Enkele veelvoorkomende plekken waar je gecatfisht kunt worden:

• Datingapps. Denk aan populaire datingapps, waar nepaccounts worden gebruikt om een romantische band op te bouwen, vaak met een verborgen agenda zoals geld of gegevens buitmaken.
• Social media. Op social media zoals Instagram en Facebook maken catfishes valse profielen aan met gestolen foto’s. Ze spelen in op emoties, sturen privéberichten en combineren dit soms met andere vormen van online oplichting en hacken. Lees meer over Facebook-scams.
• Chatapps. Via chatapps zoals WhatsApp, Telegram en Messenger doen catfishes zich voor als een bekende, familielid of nieuw contact. Zo misbruiken ze vertrouwen om geld of codes los te krijgen. Dit sluit aan bij bekende vormen van WhatsApp-fraude en oplichting via Telegram.
• Videoplatformen zoals TikTok. Op TikTok kunnen catfishes zich voordoen met geloofwaardige video's en profielen om volgers te misleiden, bijvoorbeeld door valse winacties of 'donatieverzoeken' te plaatsen. Dit doet een schepje bovenop de al bestaande gevaren van TikTok.
• Online games, forums en nichecommunities. In gamechats, op Discord en in online communities is anonimiteit de norm. Dat maakt het extra makkelijk om een geloofwaardige nepidentiteit op te bouwen en anderen langzaam emotioneel of financieel te manipuleren.

Kortom: je kunt vrijwel overal online gecatfisht worden waar je met anderen chat en persoonlijke informatie en foto's deelt.

Tekenen van catfishing

Hoe weet je of iemand een catfish is? Er zijn verschillende signalen die kunnen wijzen op catfishing, zoals onrealistische foto’s, een gloednieuw profiel of iemand die weigert te videobellen. Geen enkel signaal is op zichzelf bewijs, maar als je meerdere van deze tekenen herkent, is de kans groot dat je met een nepaccount te maken hebt. Hieronder vind je de belangrijkste signalen die je kunnen helpen om een catfish snel te herkennen.

Valse foto’s

Catfishes gebruiken vaak foto’s die bijna té perfect lijken: professionele foto’s, gestolen beelden of zelfs AI-gegenereerde afbeeldingen. Als iemand niet in staat is om meer casual of 'echte' foto’s te delen, of je geen andere bron kunt vinden waar hun foto’s staan, is dit een teken dat je te maken hebt met een nepaccount.

Nieuw profiel

Een ander teken van catfishing is een recent aangemaakt profiel met weinig vrienden of volgers. Catfishes bouwen vaak snel een profiel op, maar hebben nog geen echte digitale voetafdruk. Ze hebben maar een paar foto’s en weinig interactie met anderen. Als je profiel er leeg of nieuw uitziet, is dat een waarschuwingssignaal.

Het vermijden van videogesprekken

Als iemand voortdurend weigert om met je te bellen, of de video uitzet wanneer je wilt videobellen, kan dat een teken van catfishing zijn. Catfishes willen vaak niet dat je hun echte gezicht ziet, dus elke keer dat je vraagt om een videochat wordt afgedaan met excuses. Dit is een belangrijk signaal om op te letten.

Geen online aanwezigheid

Een catfish heeft meestal geen andere aanwezigheid op social media, zoals Facebook, LinkedIn of Instagram. Ze kunnen wel met je chatten, maar je kunt ze nergens anders vinden, of hun profiel is volledig privé zonder enige herkenbare informatie. Dit gebrek aan online aanwezigheid is een duidelijke rode vlag.

Vragen om expliciete content

Een ander veelvoorkomend teken is wanneer iemand je onder druk zet om pikante foto’s of video’s te sturen. Dit kan leiden tot sextortion, waarbij de catfish je probeert af te persen met beelden of gesprekken. Tegenwoordig kunnen ook deepfake-technologieën worden ingezet om beelden te manipuleren voor chantage.

Tips om catfishing te herkennen

Als je vermoedt dat je te maken hebt met een catfish, zijn er verschillende manieren om dit snel te controleren. Door een aantal eenvoudige methoden toe te passen, kun je meteen zien of iemand echt is of een nepaccount gebruikt. Hieronder vind je enkele nuttige tips die je kunt volgen om de waarheid te achterhalen.

Zoek met Google afbeeldingen

Een van de snelste manieren om te controleren of de foto’s van iemand echt zijn, is door ze te zoeken met Google Lens. Als je de foto op meerdere websites of socialmediaprofielen terugvindt, is de kans groot dat het een gestolen of valse afbeelding betreft.

Start een videogesprek

Een eenvoudige maar effectieve manier om iemand te verifiëren is door te vragen om een video-oproep. Catfishes willen niet videobellen omdat ze niet willen dat je hun echte gezicht ziet. Als iemand weigert of altijd een excuus heeft om niet te videobellen, kan dit een belangrijke aanwijzing zijn dat je te maken hebt met een nepaccount.

Zoek degene waarmee je spreekt online

Zoek de naam, telefoonnummer of het e-mailadres van de persoon op in Google. Als de persoon echt is, zul je online op zijn minst vermeldingen van hem of haar tegenkomen.

Vertrouw op je onderbuikgevoel

Als iets niet goed voelt, is het belangrijk om je intuïtie te volgen. Als de persoon te perfect lijkt om waar te zijn, of als er veel tegenstrijdige informatie wordt gegeven, kan dat een teken zijn dat er iets niet in de haak is. Je gevoel kan je vaak de juiste richting wijzen, dus wees sceptisch als je twijfels hebt en neem de tijd om de situatie goed te beoordelen.

Wat moet je doen als je slachtoffer van catfishing bent geworden?

Als je ontdekt dat je gecatfished bent, kan dat schokkend zijn en misschien voel je je ongemakkelijk of beschaamd. Het is belangrijk om te weten dat het niet jouw schuld is. Hier zijn stappen die je kunt nemen:

1. 1.Stop direct het contact. Blokkeer de persoon op social media, via telefoon en e-mail.
2. 2.Documenteer bewijs. Maak screenshots van gesprekken, profielen en eventueel overgemaakte geldbedragen. Dit kan van pas komen als je besluit aangifte te doen.
3. 3.Rapporteer het profiel. Meld de catfish bij het betreffende socialmediaplatform of de datingapp. Zij kunnen het account misschien verwijderen.
4. 4.Zoek steun. Praat met vrienden, familie of een therapeut over wat er is gebeurd. Het delen van je verhaal kan je helpen om je gevoelens te verwerken en steun te krijgen.
5. 5.Doe aangifte. Als je geld hebt verloren, bedreigd of afgeperst bent, kun je aangifte doen bij de politie. Zij kunnen onderzoeken of er sprake is van een strafbaar feit.
6. 6.Bescherm je gegevens. Zorg ervoor dat je je wachtwoorden en accounts beveiligd hebt. Als je persoonlijke informatie hebt gedeeld, verander dan meteen je wachtwoorden en check je accounts voor ongebruikelijke activiteiten.

Is catfishing strafbaar in Nederland?

Ja, catfishing is strafbaar in Nederland als je er anderen schade mee berokkend. Als de catfish zich anders voordoet om geld of andere dingen van iemand te krijgen, kan dit als oplichting worden gezien. Wanneer iemand andermans gegevens gebruikt om zich voor te doen als die persoon, wordt dit beschouwd als identiteitsfraude. Als de nep­identiteit wordt ingezet om iemand herhaaldelijk lastig te vallen of te bedreigen, kan dit als stalking of belaging worden aangemerkt.

Daarnaast kan het zonder toestemming gebruiken van iemands foto’s een schending zijn van portret- of auteursrechten. Kortom, als een catfish een valse identiteit gebruikt om iemand financiële of emotionele schade toe te brengen, kan dat tot strafrechtelijke vervolging leiden.

Bescherm jezelf tegen catfishing

Er zijn verschillende manieren om jezelf online te beschermen en de kans op catfishing te verkleinen. Volg deze tips:

• Gebruik sterke wachtwoorden. Gebruik altijd unieke en complexe wachtwoorden voor al je accounts. Vermijd gemakkelijke keuzes zoals je naam of geboortedatum, en overweeg een wachtwoordmanager om je wachtwoorden veilig te beheren.
• Deel geen persoonlijke gegevens. Wees voorzichtig met het delen van persoonlijke informatie zoals je adres, telefoonnummer of financiële gegevens, vooral met mensen die je niet goed kent.
• Beperk je privacy-instellingen op social media. Maak je social media privé en bepaal zelf wie je berichten en foto's kan zien. Dit maakt het moeilijker voor catfishes om toegang te krijgen tot je persoonlijke gegevens.
• Maak gebruik van extra beveiliging. Bescherm jezelf tegen online bedreigingen met NordVPN's Threat Protection Pro™, dat je beschermt tegen malware, trackers en andere schadelijke content terwijl je online bent. Dit zorgt voor extra veiligheid wanneer je verbonden bent met internet.
• Gebruik een VPN. Met een VPN, zoals NordVPN, kun je in een handomdraai je internetverbinding versleutelen en je IP-adres veranderen om je online activiteiten privé te houden. Dit maakt het moeilijker voor anderen om je te traceren.