Wat is een botnet? Betekenis, soorten en hoe je jezelf ertegen kunt beschermen

Wat is een botnet

Een botnet is een netwerk van geïnfecteerde computers of andere apparaten (zoals camera’s, routers of smart‑tv’s) die heimelijk zijn overgenomen door hackers. Deze apparaten worden op afstand aangestuurd door een hacker, zonder dat de eigenaren hiervan weten. 

In een botnet werken al deze gecompromitteerde apparaten samen om op grote schaal kwaadaardige activiteiten uit te voeren: van het verspreiden van malware en het stelen van data tot het uitvoeren van DDoS‑aanvallen of cryptomining.

Kortom: de botnet betekenis is een netwerk van gehackte, onderling verbonden apparaten die misbruikt worden voor cybercriminaliteit.

Hoe werken botnets?

Een bot is een programma dat automatisch taken uitvoert zonder menselijke tussenkomst, en wanneer een apparaat geïnfecteerd raakt, kan het onderdeel worden van een botnet. Hieronder leggen we stap voor stap uit hoe zo'n botnet werkt.

1. 1.Infectie. Het proces begint wanneer een apparaat wordt geïnfecteerd met malware, bijvoorbeeld via een virus, trojan, phishing of een besmette download. Zodra de malware is geïnstalleerd, verandert het apparaat in een ‘bot’ of ‘zombie’, die vervolgens onder controle komt van de hacker. Elk apparaat dat met het internet verbonden is, kan een bot worden.
2. 2.Verbinden met command‑infrastructuur. Na infectie verbindt het apparaat zich met een ‘command and control (C&C) server’, die wordt beheerd door een ‘botmaster’ (of bot-herder). Via deze server kan de hacker opdrachten naar de geïnfecteerde apparaten sturen. 
3. 3.Uitvoeren van taken. Eenmaal aangesloten op het C&C-netwerk, krijgen de bots specifieke opdrachten. Deze kunnen variëren van het uitvoeren van DDoS-aanvallen, het verzenden van ongewenste e‑mail, het uitvoeren van cryptomining, of het stelen van gevoelige gegevens van slachtoffers. Met duizenden of zelfs miljoenen bots in één netwerk, vinden deze aanvallen op enorme schaal plaats.
4. 4.Spreiding en groei (recruitment). Botnets kunnen zichzelf uitbreiden door nieuwe apparaten te infecteren. Dit gebeurt meestal door kwetsbaarheden in apparaten te misbruiken, zoals zwakke wachtwoorden of verouderde software. Zo kunnen aanvallers hun botnet blijven uitbreiden en nieuwe apparaten toevoegen aan hun netwerk, waardoor het nog krachtiger wordt.

Welke apparaten kunnen deel uitmaken van een botnet?

Bijna elk apparaat dat verbonden is met het internet kan onderdeel worden van een botnet. Dit omvat pc's, laptops, maar ook andere apparaten zoals routers, smart‑tv's en printers. Ook mobiele telefoons kunnen aan een botnet toegevoegd worden. Elk van deze apparaten is kwetsbaar voor infectie als ze onvoldoende beveiligd zijn.

Hoe verspreiden botnets zich?

Botnets verspreiden zich voornamelijk door apparaten met malware te infecteren, bijvoorbeeld via phishing-e‑mails of besmette software. Ook misbruik van zwakke beveiliging op apparaten, zoals verouderde software of onveilige standaardinstellingen, maakt apparaten vatbaar voor virussen en malware. Botnets kunnen ook technieken zoals spoofing gebruiken om legitiem verkeer na te bootsen en detectie te vermijden.

Botnet as a Service (BaaS)

Sommige cybercriminelen bieden hun botnet aan als een betaalde dienst, ook wel bekend als Botnet-as-a-Service (BaaS). Hierdoor kunnen ook mensen met nauwelijks technische kennis op grote schaal kwaadaardige acties uitvoeren, zoals het versturen van spam.

Wat is het doel van een botnet?

Netwerken van bots worden voor verschillende soorten cyberaanvallen gebruikt. We zetten de belangrijkste op een rij:

• Spam verzenden. Botnets worden gebruikt om enorme hoeveelheden spam-e-mails te versturen, vaak voor phishing of om frauduleuze aanbiedingen te verspreiden.
• DDoS-aanvallen. Ze worden ook ingezet voor Distributed Denial of Service (DDoS)-aanvallen, waarbij een website of service wordt overspoeld met verkeer, met het doel deze te laten crashen.
• Gegevensdiefstal. Botnets kunnen worden gebruikt om gevoelige persoonlijke of financiële informatie van geïnfecteerde apparaten te stelen, die vervolgens wordt verkocht of gebruikt voor fraude.
• Cryptomining. Botnets kunnen de verwerkingskracht van geïnfecteerde apparaten gebruiken om cryptocurrency te minen.
• Klikfraude. Cybercriminelen gebruiken botnets om valse klikken op online advertenties te genereren, zodat ze illegale inkomsten kunnen verdienen.
• Verspreiden van malware. Botnets kunnen worden ingezet om malware te verspreiden, waardoor apparaten verder worden geïnfecteerd en het botnet zich uitbreidt.

Dit zijn de redenen waarom botnets bijzonder gevaarlijk zijn:

• Ze opereren verborgen en maken gebruik van versleutelde communicatie, waardoor ze moeilijk te detecteren en op te sporen zijn.
• Ze kunnen miljoenen apparaten tegelijk aanvallen, wat leidt tot grootschalige verstoringen en datadiefstal.
• Ze kunnen een heel groot netwerk vormen: bijna elk apparaat dat met het internet verbonden is – van computers tot slimme apparaten, kan geïnfecteerd worden – wat de dreiging enorm vergroot.

Meest voorkomende botnetaanvallen

Botnets worden vaak ingezet voor verschillende soorten aanvallen die zowel individuen als organisaties kunnen schaden. De meest voorkomende aanvallen zijn phishing-aanvallen, brute force-aanvallen en DDoS-aanvallen, die stuk voor stuk tot datadiefstal, financiële schade of aanzienlijke verstoringen van online diensten kunnen leiden.

DDoS-aanvallen

Bij een DDoS-aanval richten hackers zich op een specifieke website of netwerk en overspoelen deze met enorm veel dataverkeer. Dit maakt de website traag of zelfs onbereikbaar voor bezoekers. DDoS-aanvallen worden vaak uitgevoerd om concurrenten te verstoren, politieke agenda’s te saboteren, voor financieel gewin of als onderdeel van een cyberoorlog tussen landen. Een voorbeeld is de DDoS-aanval op de Minecraft-server Wynncraft in oktober 2022, waarbij de Mirai-malware het netwerk met 2,5 terabyte per seconde overspoelde. 

Phishing-aanvallen

Hackers gebruiken phishing-e-mails als een manier om ransomware te verspreiden, persoonlijke gegevens te stelen of apparaten aan hun botnet toe te voegen. Door zich voor te doen als vertrouwde bronnen proberen ze slachtoffers te misleiden en toegang te krijgen tot gevoelige informatie.

Brute force-aanvallen

Hackers gebruiken botnets om brute force-aanvallen uit te voeren en in te breken op privénetwerken. Met behulp van geautomatiseerde programma's proberen ze combinaties van veelgebruikte wachtwoorden uit, waarna ze de resultaten naar hun controlecentrum sturen. Deze aanvallen kunnen leiden tot ongeautoriseerde toegang tot accounts en systemen.

Soorten botnets

Er zijn verschillende soorten botnets, die elk op hun eigen manier functioneren. De twee belangrijkste types zijn gecentraliseerde en gedecentraliseerde netwerken, maar er zijn ook andere varianten, zoals IoT, hybride en mobiele botnets. Hieronder leggen we elk type kort uit.

Gecentraliseerde botnets (client-server model)

Bij gecentraliseerde botnets is er één server die de controle heeft over alle besmette apparaten. Deze bots communiceren rechtstreeks met de server voor opdrachten. Dit model is eenvoudig te beheren, maar kan gemakkelijk worden uitgeschakeld als de server wordt ontdekt.

Gedecentraliseerde botnets (peer-to-peer model)

In een gedecentraliseerd botnet zijn de apparaten direct met elkaar verbonden, zonder een centrale server. Elk bot kan opdrachten doorgeven aan andere bots. Dit maakt het botnet veel moeilijker te traceren of uit te schakelen, omdat het geen centraal punt heeft.

IoT-botnets

IoT-botnets bestaan uit geïnfecteerde apparaten die onderdeel zijn van het Internet der Dingen (IoT), zoals slimme camera’s, routers en andere verbonden apparaten. Deze botnets maken misbruik van de zwakke beveiliging van IoT-apparaten, die vaak weinig bescherming bieden tegen aanvallen.

Hybride botnets

Hybride botnets combineren kenmerken van zowel gecentraliseerde als gedecentraliseerde modellen. Ze gebruiken een mix van client-server en peer-to-peer communicatie, waardoor ze flexibeler en moeilijker te bestrijden zijn dan de andere soorten.

Mobiele botnets

Mobiele botnets bestaan uit geïnfecteerde smartphones en tablets. Deze apparaten worden steeds vaker het doelwit van hackers vanwege hun brede gebruik en de vaak zwakkere beveiliging in mobiele besturingssystemen. Het is daarom belangrijk de tekenen te herkennen dat je telefoon gehackt is.

Voorbeelden van botnets

Hier is een overzicht van enkele van de meest invloedrijke botnets:

• Mirai botnet. Dit botnet maakte gebruik van slecht beveiligde IoT-apparaten zoals routers en beveiligingscamera's voor grootschalige DDos-aanvallen. Het veroorzaakte grote uitvallen, zoals de aanval op Dyn in 2016, die delen van het internet platlegde.
• Mozi botnet. Mozi richtte zich op IoT-apparaten en gebruikte een peer-to-peer model, waardoor het moeilijk uit te schakelen was. Het breidde zich snel uit en werd gebruikt voor DDoS-aanvallen en data-exfiltratie.
• Emotet. Begonnen als een banking trojan, evolueerde Emotet naar een botnet dat via spam en malware werd verspreid om gegevens te stelen en ransomware te verspreiden. Het was een van de meest destructieve cyberdreigingen tot 2021.
• Zeus botnet. Zeus werd berucht voor het stelen van bankgegevens en zijn variant GameOver Zeus gebruikte een gedecentraliseerd netwerk voor financiële fraude. GameOver Zeus Het infecteerde miljoenen computers wereldwijd.
• Meris botnet. Meris gebruikte krachtige IoT-apparaten voor distributed denial of service-aanvallen. In 2021 veroorzaakte het een van de grootste aanvallen ooit, met meer dan 17 miljoen verzoeken per seconde.
• C2 botnet. Het C2 botnet gebruikt een client-server model, waarbij geïnfecteerde apparaten centraal worden aangestuurd. Dit maakt het eenvoudig om controle uit te oefenen, maar ook kwetsbaar als de server wordt uitgeschakeld.
• Joker botnet. Het Joker botnet richtte zich op Android-apparaten en verspreidde apps die gebruikersdata verzamelden en doorstuurden naar de aanvallers. Het genereerde ongewilde kosten via premiumdiensten en gaf toegang tot persoonlijke gegevens.
• BYOB botnet. Het BYOB (Build Your Own Botnet) botnet gaf aanvallers de mogelijkheid om hun eigen botnet samen te stellen. Het werd gebruikt voor DDoS-aanvallen en gegevensdiefstal door bestaande malware-infrastructuren aan te passen.
• Gorilla botnet. Het Gorilla botnet richtte zich op kwetsbare IoT-apparaten en werd ingezet voor DDoS-aanvallen. Het toonde de risico’s van slecht beveiligde consumententechnologie, die kan worden misbruikt in botnets.

Tekenen dat je computer onderdeel is van een botnet

Veel mensen merken in eerste instantie niet wanneer hun computer in een ‘zombie’ verandert, omdat de infectie ongemerkt op de achtergrond plaatsvindt. Het is dan ook belangrijk om regelmatig een uitgebreide malwarescan uit te voeren en je systeemsoftware up-to-date te houden. Let ook goed op de volgende signalen:

• Je apparaat is trager en crasht vaker dan normaal.
• Je contactpersonen ontvangen verdachte e-mails van jouw account.
• Het duurt langer om je computer af te sluiten, of je hebt moeite om hem uit te zetten.
• Nieuwe systeemupdates kunnen niet worden gedownload.
• Je internetverbinding lijkt trager dan normaal.
• Er draaien programma’s die je niet herkent.

Hoe verwijder je een botnet van je computer?

Een botnet verwijderen kan lastig zijn, omdat het afhangt van het type botnet en hoe ver de infectie is doorgedrongen in je apparaat. Er zijn twee belangrijke manieren om een botnet te verwijderen of uit te schakelen:

• De controlecentra van het botnet uitschakelen. Dit betekent het uitschakelen van de servers die de geïnfecteerde apparaten besturen. Door deze servers te blokkeren, kunnen de geïnfecteerde apparaten geen opdrachten meer ontvangen. Deze aanpak vereist vaak samenwerking met wetshandhavers of cybersecurity-experts, omdat botnets vaak wereldwijd verspreid en moeilijk te traceren zijn.
• Malware van geïnfecteerde apparaten verwijderen. Deze methode houdt in dat je de kwaadaardige software direct van je apparaat verwijdert. Dit doe je door een grondige scan met betrouwbare antivirussoftware uit te voeren en door eventueel handmatig bestanden te verwijderen. In sommige gevallen kan het nodig zijn om je apparaat naar de fabrieksinstellingen terug te zetten.

Hoe voorkom je dat je computer in een botnet terechtkomt?

Om te voorkomen dat je computer deel uitmaakt van een botnet, zijn er verschillende stappen die je kunt nemen om je apparaat te beveiligen:

• Werk je software regelmatig bij. Zorg ervoor dat je besturingssysteem en alle programma’s up-to-date zijn. Updates bevatten vaak beveiligingspatches die kwetsbaarheden verhelpen.
• Klik nooit op verdachte links. Phishing is een veelgebruikte methode om malware en bots te verspreiden. Klik niet zomaar op verdachte links in e-mails of berichten, vooral als deze afkomstig zijn van onbekende bronnen. 
• Installeer anti-malware. Anti-malware helpt bij het detecteren en identificeren van schadelijke bestanden en programma’s. NordVPN's Threat Protection Pro™ biedt een krachtige anti-malwarefunctie die schadelijke websites, advertenties en links blokkeert.
• Gebruik sterke wachtwoorden. Een sterk wachtwoord bevat een mix van hoofdletters, kleine letters, cijfers en speciale symbolen. Hoe sterker je wachtwoord, hoe moeilijker voor hackers om het te kraken.
• Gebruik een VPN. Een VPN versleutelt je gegevens en beschermt je verbinding op onveilige, openbare wifi-netwerken. Met een VPN bescherm je je apparaat en router tegen aanvallen en infecties.
• Beperk het aantal open poorten op je netwerk. Zorg ervoor dat je netwerk geen onnodige open poorten heeft die door cybercriminelen kunnen worden misbruikt om toegang te krijgen tot je apparaten.
• Gebruik een firewall. Zet een firewall aan op je apparaat en netwerk. Dit voegt een extra beschermingslaag toe door ongeautoriseerde verbindingen te blokkeren en verdachte activiteiten te detecteren, waardoor de kans dat je apparaat wordt gehackt of besmet door een botnet kleiner wordt.